Fazla mesai nasıl hesaplanır: saat, ücret ve serbest zaman

Eşik haftalıktır. Bir gün uzun çalışılıp ertesi gün erken çıkılan haftada, toplam madde 41'deki kırk beş saati geçmiyorsa kanun anlamında fazla çalışma doğmaz. Madde 63 genel çalışma süresini haftada en çok kırk beş saat olarak koyar ve tarafların anlaşmasıyla bu sürenin, günde on bir saati aşmamak koşuluyla günlere farklı dağıtılabileceğini söyler. Bu düzene denkleştirme denir.

Denkleştirme varsa ölçüt tek hafta olmaktan çıkar. Madde 63'e göre bu durumda iki aylık süre içinde haftalık ortalama normal süreyi aşamaz; toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Madde 41 de denkleştirme uygulanan işyerinde, ortalama aşılmadıkça bazı haftalarda kırk beş saati geçen çalışmanın fazla çalışma sayılmadığını söyler.

Örnek senaryo: Gebze'de vardiyalı çalışan bir plastik enjeksiyon atölyesi düşünün. Sözleşmede haftalık süre kırk saat yazılıysa, madde 41'e göre kırk birinci saatten kırk beşinci saate kadar olan çalışma fazla sürelerle çalışma, kırk beşin üstü fazla çalışma olarak ayrı ayrı hesaplanır. Atölye denkleştirme uyguluyorsa, yoğun bir haftanın karşılığı sakin bir haftada dengelenebilir.

İki grubun ayrı tutulması bordroda da işe yarar. Fazla sürelerle çalışma ile fazla çalışma farklı oranla ödendiği için aynı satırda toplanırsa sonradan hangi saatin hangi oranla ödendiği çözülemez. Haftalık kayıtta iki grup ayrı sütunda durursa hem hesap hem de çalışanın sorusuna verilecek cevap kolaylaşır.

Hesap her çalışan için aynı sırayla yürür. Önce haftalık toplam saat kayıttan çıkarılır, sonra eşikle karşılaştırılır, sonra saatlik ücretle ve kanundaki oranla çarpılır:

• Haftalık çalışılan saatin toplamı giriş çıkış kaydından alınır.
• Sözleşmedeki haftalık süre ile madde 41'deki kırk beş saat arasındaki saatler fazla sürelerle çalışma olarak ayrılır.
• Madde 41'e göre kırk beş saati aşan saatler fazla çalışma olarak ayrılır.
• Saatlik normal ücret, çalışanın ücretinden bordro kuralınıza göre çıkarılır.
• Her grup kendi oranıyla artırılmış saatlik ücretle çarpılır.

Saatlik ücretin aylık ücretten nasıl türetileceği bordro uygulamanızın konusudur ve her ay aynı kuralla yapılmalıdır. Gebze'deki atölyede zorluk genellikle çarpımda çıkmaz. Vardiya değişen bir haftada hangi saatin hangi haftaya yazılacağı, gece yarısını geçen vardiyanın nasıl bölüneceği belirsiz kalırsa aynı çalışan için iki ayrı sonuç çıkabilir.

Madde 41 serbest zamanı işçinin isteğine bağlar; ücret yerine serbest zamanı seçen işçidir. Aynı madde bu sürenin altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti yapılmadan kullanılacağını söyler. Bu yüzden serbest zaman seçildiğinde hesap bitmez, bir bakiye açılır: kaç saat hak edildi, kaçı kullanıldı, madde 41'deki altı aylık süre ne zaman doluyor.

Bakiye izin kaydının yanında tutulduğunda karışıklık azalır. Çalışan kalan serbest zamanını sorduğunda cevap bir kayıttan gelir; yönetici de kimin ne zaman olmayacağını izin takvimiyle birlikte görür.

Yönetmelik madde 9 onayın iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınabileceğini söyler. Aynı madde 9'a göre fazla çalışmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir. Zorunlu nedenlerle ya da olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma için onay aranmaz; madde 42 arıza ve acele işler gibi zorunlu nedenleri, fazla çalışan işçiye uygun dinlenme verilmesi şartıyla sayar.

Yıllık sınır hesabın ikinci ayağıdır. Haftalık hesap doğru yapılsa bile yıl boyunca birikmiş saat görülmezse sınır fark edilmeden aşılabilir. Madde 41 ayrıca gece çalışmasında ve sağlık nedeniyle süresi kısaltılmış işlerde fazla çalışma yapılamayacağını söyler. Terimin kısa tanımını fazla mesai sözlük maddesinde bulabilirsiniz.

Çalışan çıkışta kart okutmayı unutursa sistem ya çıkışı boş bırakır ya da vardiya bitişini yazar. İkisi de yanlıştır: biri saati siler, öteki gerçekte olmayan bir saati üretebilir. Geç çıkış kayda girip onaya düşmezse ay sonunda kimse o saatlerin fazla mesai mi yoksa kişisel bir gecikme mi olduğunu hatırlamaz.

Bu yüzden fazla mesai hesabının kalitesi giriş çıkış sisteminin kalitesine bağlıdır. Giriş çıkış kaydının nasıl tutulduğunu ve hangi cihazların kullanıldığını PDKS nedir yazısı anlatıyor.

Ay sonuna gelmeden önce her fazla mesai kaydında şu bilgilerin tam olduğuna bakmak hesabın büyük kısmını kurtarır:

• Giriş ve çıkış saatleri eksiksiz; sistemin kendi kapattığı çıkış ayrıca işaretli.
• Fazla çalışmanın yöneticisi tarafından onaylandığı ve onayın tarihi.
• Çalışanın yazılı fazla çalışma onayının özlük dosyasında durduğu.
• Ücret mi serbest zaman mı seçildiği ve serbest zaman bakiyesi.
• Yıl başından bu yana biriken fazla çalışma toplamı.

Bu bölümdeki dört karar Yargıtay Karar Arama sisteminden okunmuştur. Her satır kararın gerekçesinden kısa bir özettir ve karar metninin yerine geçmez; daire, esas ve karar numarasını arama ekranına yazarak tam metne ulaşabilirsiniz.

Dört kararın ortak noktası kaydın varlığından çok güvenilirliğidir. Mahkeme kaydı, kimin ne zaman değiştirebildiği, öteki belgelerle uyuşup uyuşmadığı ve sistemin kendi kapattığı çıkışların ayrıca görülüp görülmediği üzerinden tartar. Bir kayıtta kimin neyi ne zaman değiştirdiğini gösteren iz denetim izi diye adlandırılır. Bu bölüm bilgilendirme içindir, hukuki görüş değildir; somut bir uyuşmazlıkta avukatınıza danışın.

Onay merkezine yalnız geç çıkış düşmez. Bitirilmeyip sistemce vardiya saatiyle kapatılan mesai, geç giriş ve lokasyon dışı çıkış da onaya gelir. Kayıtta personelin açıklaması ve departmanı görünür. Böylece ay sonunu bozan iki hata, kapatılmayan çıkış ve onaysız geç çıkış, ay sonuna kalmadan yöneticinin önüne gelir.

Mesai onayları, izin ve avans talepleri ve puantaj aynı modülde durur. Modülün bütününü Corex360 İnsan Kaynakları sayfası gösteriyor. Oranı ve yıllık sınırı kanun belirler; Corex360'ın işi, hesabın girdisi olan saatin doğru ve onaylı olmasıdır.